Khi thế giới phải ‘thắt lưng buộc bụng’ về năng lượng

Cuộc chiến tại Trung Đông đang đẩy hệ thống năng lượng toàn cầu vào một trong những kịch bản tồi tệ nhất lịch sử, khi nguồn cung bị gián đoạn nghiêm trọng, buộc các quốc gia vừa phải trả giá năng lượng cao hơn, vừa phải giảm tiêu thụ.

Tâm điểm của cuộc khủng hoảng là eo biển Hormuz – tuyến hàng hải chiến lược chạy dọc bờ biển Iran, nơi vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới.

Kể từ khi Mỹ và Israel bắt đầu cuộc xung đột với Iran vào cuối tháng 2, tuyến đường này gần như bị tê liệt, khiến dòng chảy năng lượng toàn cầu bị gián đoạn nghiêm trọng.

Không chỉ vậy, các cuộc tấn công qua lại giữa Iran và Israel còn trực tiếp đánh vào hạ tầng năng lượng quan trọng trong khu vực, từ mỏ khí, nhà máy lọc dầu đến các cảng xuất khẩu. Theo giới chuyên gia, nhiều cơ sở trong số này có thể mất nhiều năm để khôi phục.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) nhận định đây có thể là cú sốc năng lượng nghiêm trọng nhất trong lịch sử hiện đại, vượt cả cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973. Chỉ trong 3 tuần, có khoảng 400 triệu thùng dầu, nguồn cung toàn cầu trong vài ngày đã bị loại khỏi thị trường, đẩy giá năng lượng tăng mạnh. 

Giá dầu thế giới đã tăng hơn 50%, vượt mốc 110 USD/thùng, thậm chí một số loại dầu Trung Đông chạm gần 164 USD/thùng. Giá khí đốt tại châu Âu và châu Á cũng leo thang nhanh chóng, kéo theo chi phí sinh hoạt và sản xuất tăng trên toàn cầu.

Hệ quả là một làn sóng phản ứng lan rộng từ các chính phủ. Nhiều quốc gia đã triển khai biện pháp tiết kiệm năng lượng như hạn chế đi lại, cắt giảm tiêu dùng hoặc áp dụng phân phối nhiên liệu. Một số nơi thậm chí đóng cửa trường học hoặc điều chỉnh hoạt động kinh tế để giảm áp lực nguồn cung.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh nguồn cung thiếu hụt nghiêm trọng, giải pháp duy nhất là giảm nhu cầu. Giá cả tăng cao sẽ buộc người tiêu dùng và doanh nghiệp phải tự điều chỉnh hành vi sử dụng năng lượng.

Khủng hoảng năng lượng cũng nhanh chóng lan sang lĩnh vực vận tải và công nghiệp. Giá nhiên liệu máy bay tại châu Âu đã lên mức kỷ lục, kéo theo nguy cơ giá vé hàng không tăng mạnh. Tại Mỹ, giá xăng bán lẻ cũng tăng đáng kể chỉ trong vài tuần.

Đáng lo ngại hơn, xung đột còn đe dọa trực tiếp đến nguồn cung lương thực toàn cầu. Việc gián đoạn vận chuyển qua eo biển Hormuz khiến khoảng 1/3 thương mại phân bón thế giới bị đình trệ.

Giá các loại phân bón quan trọng như urê đã tăng từ 30–40%, trong khi nhiều nhà máy tại châu Á buộc phải cắt giảm hoặc ngừng sản xuất do thiếu nguyên liệu. 

Các chuyên gia cảnh báo nếu tình trạng này kéo dài thêm vài tuần, nguồn cung lương thực toàn cầu sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng, đặc biệt là các mặt hàng thiết yếu như ngũ cốc, sữa và thịt. Điều này xuất phát từ việc khoảng một nửa sản lượng lương thực thế giới phụ thuộc vào phân bón.

Trong bối cảnh đó, các tổ chức quốc tế kêu gọi chấm dứt các cuộc tấn công vào cơ sở năng lượng và khôi phục lưu thông qua do eo biển Hormuz, nhấn mạnh rằng dầu mỏ, khí đốt, phân bón và các sản phẩm hóa dầu là nền tảng thiết yếu cho nền kinh tế và đời sống toàn cầu.