Giá phân bón tăng nóng, nông dân toàn cầu ‘loay hoay’ trước bài toán khó

Giá phân bón ‘nóng’ trở lại sau 4 năm

Tình trạng gián đoạn nguồn cung phân bón do xung đột tại Iran đang làm dấy lên lo ngại về khả năng suy giảm sản lượng ngũ cốc toàn cầu trong niên vụ tới. Đây được xem là đợt tăng giá phân bón nghiêm trọng thứ hai trong vòng bốn năm, nhưng lần này diễn ra trong bối cảnh giá nông sản ở mức thấp, khiến khả năng chống chịu của nông dân suy yếu đáng kể.

Trung Đông vốn là một trong những trung tâm sản xuất và xuất khẩu phân bón lớn nhất thế giới, với phần lớn hoạt động thương mại đi qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, tuyến vận tải chiến lược này hiện đang bị gián đoạn do xung đột, khiến dòng chảy phân bón toàn cầu bị tê liệt.

Nguồn cung urê, loại phân bón gốc nitơ thiết yếu đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng khi nhà máy sản xuất lớn tại Qatar phải tạm ngừng hoạt động. Đồng thời, các nguyên liệu đầu vào quan trọng như lưu huỳnh và amoniac cũng bị hạn chế, làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu hụt.

Các chuyên gia cho rằng cuộc khủng hoảng hiện tại có thể nghiêm trọng hơn so với giai đoạn gián đoạn nguồn cung sau xung đột Nga – Ukraine năm 2022. Khi đó, thị trường vẫn có thể bù đắp phần nào lượng phân bón thiếu hụt, nhưng lần này quy mô gián đoạn được đánh giá lớn hơn đáng kể.

Giá phân bón đã tăng mạnh kể từ cuối tháng Hai, trong đó urê ghi nhận mức tăng cao nhất do mất khoảng 1/3 khối lượng xuất khẩu thường đến từ khu vực vùng Vịnh. Một số quốc gia buộc phải chấp nhận mức giá cao để đảm bảo nguồn cung. Chẳng hạn, Ấn Độ đã mua khối lượng urê kỷ lục trong một gói thầu nhập khẩu, với mức giá gần gấp đôi so với hai tháng trước.

Tuy nhiên, mức giá này vượt quá khả năng chi trả của nhiều nông dân. Khác với năm 2022, khi giá ngũ cốc tăng cao giúp bù đắp chi phí đầu vào, thị trường hiện nay đang chịu áp lực từ nguồn cung dồi dào, khiến giá lúa mì và đậu nành giảm mạnh so với các năm trước.

Phân bón nitơ như urê đóng vai trò thiết yếu đối với năng suất và chất lượng cây trồng, đặc biệt là hàm lượng protein trong lúa mì. Trong khi nông dân có thể cắt giảm một số loại phân khác như phốt phát hoặc kali trong ngắn hạn, việc giảm sử dụng phân đạm có thể tác động trực tiếp đến sản lượng.

Nông dân toàn cầu ‘loay hoay’ trước bàn toán chi phí

Trong bối cảnh chi phí tăng cao, nhiều nông dân đang cân nhắc giảm lượng phân bón sử dụng hoặc chuyển sang các loại phân rẻ hơn nhưng kém hiệu quả.

Theo ước tính, khoảng 2 triệu tấn urê (tương đương 3% thương mại đường biển toàn cầu) đã bị mất khỏi thị trường kể từ khi xung đột diễn ra. Ngoài ra, gần 1 triệu tấn hàng hóa vẫn đang bị mắc kẹt tại khu vực vùng Vịnh.

Ngay cả khi tình hình được cải thiện và tuyến vận tải được nối lại, quá trình giải tỏa ùn tắc có thể kéo dài nhiều tuần. Bên cạnh đó, thiệt hại đối với cơ sở hạ tầng sản xuất và sự cạnh tranh nguồn cung thay thế sẽ tiếp tục gây áp lực lên thị trường trong nhiều tháng.

Tác động trước mắt đến nguồn cung lương thực toàn cầu có thể chưa rõ rệt do lượng dự trữ phân bón và tồn kho ngũ cốc vẫn ở mức nhất định. Tuy nhiên, các tổ chức quốc tế đã bắt đầu điều chỉnh giảm dự báo sản lượng cho niên vụ tới, đồng thời cảnh báo về nguy cơ mất an ninh lương thực, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển phụ thuộc vào nhập khẩu.

Một số tín hiệu ban đầu đã xuất hiện tại các khu vực sản xuất lớn. Tại Tây Úc, diện tích trồng lúa mì dự kiến giảm khoảng 14% do nông dân chuyển sang các cây trồng ít phụ thuộc phân bón hơn. Tại Brazil, nông dân có xu hướng cắt giảm lượng phân bón hoặc sử dụng các sản phẩm thay thế chi phí thấp.

Ở Đông Nam Á, sản lượng dầu cọ có thể chịu áp lực giảm, trong khi tại châu Âu, nông dân đang điều chỉnh cơ cấu cây trồng, giảm diện tích ngô thâm canh và có thể cắt giảm phân bón cho vụ thu sắp tới. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến năng suất mà còn làm giảm chất lượng nông sản.

Giới phân tích cho rằng rủi ro lớn hơn có thể xuất hiện trong các mùa vụ tiếp theo, khi những khó khăn tài chính buộc nông dân phải thu hẹp quy mô sản xuất. Điều này đặc biệt đáng lo ngại đối với vụ thu hoạch năm 2027, khi tác động tích lũy của việc cắt giảm đầu vào có thể trở nên rõ rệt hơn.