Lỗ hổng khiến ‘trái cây tỷ đô’ dễ nhiễm chất cấm

Sầu riêng được xem là “trái cây tỷ đô” của Việt Nam, kim ngạch xuất khẩu liên tục tăng mạnh. Tuy nhiên từ cuối năm 2024, ngành hàng này gặp khó khi thị trường Trung Quốc siết kiểm soát dư lượng cadimi và chất vàng O (Auramine O – chất có nguy cơ gây ung thư)

Năm nay, giá sầu riêng chính vụ lao dốc do nhiều lô hàng xuất khẩu bị phát hiện vượt ngưỡng chất cấm. Sầu riêng Ri6 hiện chỉ còn 20.000-30.000 đồng mỗi kg, thấp nhất nhiều năm qua. Thương lái mua cầm chừng, nhiều nhà vườn phải bán lẻ ven đường để gỡ vốn.

Nông dân “mù mờ” tiêu chuẩn xuất khẩu

Bày bán vài chục quả sầu riêng trên vỉa hè đường Nguyễn Văn Cừ, TP Cần Thơ, ông Lê Văn Nhân cho biết vụ này giá thấp, sau khi trừ chi phí gần như không có lãi, thậm chí lỗ công chăm sóc suốt một năm.

Hơn 5 năm trước, ông chuyển 0,3 ha đất lúa sang trồng sầu riêng khi thấy nhiều người “trúng bạc tỷ”. Đến nay, mỗi gốc sầu riêng tốn khoảng 5 triệu đồng chi phí, tổng đầu tư gần 300 triệu đồng.

Vụ đầu cho trái, ông xử lý thành công hơn 30 gốc, thu gần hai tấn trái nhưng giá bán giảm liên tục từ hơn 40.000 đồng xuống còn 25.000 đồng mỗi kg. Số trái quá ngày thu hoạch bị thương lái ép giá nên ông mang ra ven đường bán trực tiếp.

Thu nhập không như kỳ vọng, ông Nhân chỉ biết mơ hồ nguyên nhân do “không xuất được sang Trung Quốc” nhưng không rõ tiêu chuẩn hay quy trình sản xuất để đạt yêu cầu.

Ông cho biết kỹ thuật xử lý ra hoa, dưỡng trái chủ yếu phụ thuộc vào tư vấn của đại lý phân thuốc, từ phân được quảng cáo là “hữu cơ” đến các loại thuốc giúp “trái đẹp, cơm vàng”.

“Mẫu mã đẹp thì xuất khẩu được”, ông Nhân nói.

Không riêng người mới trồng, ông Nguyễn Văn Trung ở Đồng Tháp, có 10 năm kinh nghiệm trồng sầu riêng, cũng thừa nhận không quan tâm nhiều đến tiêu chuẩn thị trường mà chỉ tập trung làm sao cây tốt, trái nhiều.

“Khi mua phân, thuốc tôi hiếm khi tìm hiểu kỹ thành phần có tồn dư chất cấm hay không. Không chỉ mình tôi mà nhiều nông dân quanh đây cũng vậy”, ông nói.

Thói quen canh tác chạy theo sản lượng, mẫu mã thay vì chất lượng và môi trường cũng được chỉ ra trong nghiên cứu của Đại học Cần Thơ năm 2024 về nhận thức và nhu cầu sử dụng thuốc bảo vệ thực vật của nông dân miền Tây.

Khảo sát 80 nông dân cho thấy 72% người mua, sử dụng thuốc theo tư vấn của đại lý. Khi nông sản tăng giá, nhiều chủ vườn có xu hướng phun thuốc nhiều hơn để giữ năng suất và lợi nhuận.

Trong khi đó, 65% nông dân được khảo sát “không biết bất kỳ chương trình quản lý dịch hại tổng hợp nào”, phản ánh hệ thống khuyến nông còn yếu.

Khẩn trương “dập dịch” cadimi

Cadimi là kim loại nặng phát sinh từ hoạt động công nghiệp. Nếu chất thải không được xử lý đúng quy định, cadimi có thể phát tán ra môi trường, ngấm vào đất và nguồn nước. Ngoài ra, chất này còn có trong phân lân và một số thuốc bảo vệ thực vật.

Theo TS Bùi Thanh Liêm, nguyên trưởng phòng nông nghiệp và phát triển nông thông huyện Chợ Lách, tỉnh Bến Tre (cũ), cadimi tích tụ trong đất chủ yếu từ các loại phân hữu cơ có nguồn gốc công nghiệp với hàm lượng kim loại nặng cao. Do quản lý lỏng lẻo, nhiều loại phân độc hại đã lưu hành trên thị trường, khiến nông dân sử dụng lâu ngày làm tăng nồng độ cadimi trong đất.

Ông cho rằng miền Tây là vùng trồng cây ăn trái lâu năm nên thời gian tích tụ cadimi trong đất cao hơn nhiều nơi khác.

Ngoài cadimi, việc nông dân không tuân thủ quy trình sản xuất, quản lý lỏng lẻo mã số vùng trồng và khâu kiểm nghiệm thiếu trung thực cũng khiến sầu riêng gặp khó khi xuất khẩu.

Theo TS Liêm, cần kiểm soát chặt toàn bộ chuỗi từ sản xuất, thu mua, đóng gói, kiểm nghiệm đến xuất khẩu, đồng thời buộc các bên tuân thủ quy trình.

Trước tình trạng sầu riêng khó xuất khẩu, Đồng Tháp đã lấy hàng nghìn mẫu đất để kiểm tra dư lượng cadimi, từ đó xây dựng bản đồ chia 115 vùng trồng theo mức độ an toàn.

Tỉnh này định hướng chuyển từ sản xuất theo kinh nghiệm sang sản xuất có dữ liệu, truy xuất được nguồn gốc đến từng vườn khi thị trường yêu cầu. Những vùng đạt chuẩn sẽ được kết nối với doanh nghiệp xuất khẩu.

Hiện Đồng Tháp có khoảng 32.000 ha sầu riêng, trong đó hơn 22.000 ha cho trái, sản lượng khoảng 510.000 tấn mỗi năm.

Tại Vĩnh Long, Chủ tịch UBND tỉnh Trần Trí Quang cho biết diện tích sầu riêng tăng nhanh, tự phát; nông dân còn lúng túng trong kiểm soát cadimi, trong khi liên kết tiêu thụ chưa chặt chẽ khi giá biến động.

Địa phương đã chỉ đạo lấy mẫu đất phân tích dư lượng, phân vùng để có giải pháp cải tạo phù hợp như tăng pH đất, kiểm soát nguồn phân bón chứa cadimi và áp dụng biện pháp xử lý tồn dư trong đất.

Ngoài ra, Vĩnh Long cam kết tạo điều kiện cho doanh nghiệp đầu tư trung tâm kiểm nghiệm nhằm hỗ trợ xuất khẩu nông sản, đặc biệt là sầu riêng.

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, đến năm 2025 diện tích sầu riêng cả nước đã vượt 150.000 ha, gấp đôi định hướng quy hoạch đến năm 2030. Riêng Đồng bằng sông Cửu Long có hơn 56.000 ha, sản lượng trên 750.000 tấn mỗi năm.