Nông dân trồng lúa nhiều quốc gia chuẩn bị đối mặt với cú sốc giá phân bón

Giá phân bón ure trong tháng 4 tiếp đà tăng 18%, sau khi nhảy vọt 54% vào tháng 3, do cuộc chiến tranh Iran làm gián đoạn hoạt động sản xuất và vận tải tại Trung Đông, theo Nikkei Asia.

Theo dữ liệu do Ngân hàng Thế giới công bố ngày 4/5, giá tham chiếu quốc tế cho phân bón ure đã đạt mức 857 USD/tấn trong tháng 4. Con số này vượt qua mức cao kỷ lục trong 4 năm là 726 USD xác lập hồi tháng 3, và cao hơn gấp đôi so với cùng kỳ năm ngoái.

Các quốc gia vùng Vịnh như Qatar và Arab Saudi chiếm khoảng 30% đến 35% lượng xuất khẩu ure toàn cầu. Các cơ sở sản xuất đã bị hư hại do các cuộc tấn công của Iran, và hoạt động vận tải bị đình trệ vì eo biển Hormuz bị đóng cửa.

Các quốc gia châu Á đang phải đối mặt trực diện với tình trạng chi phí tăng cao này với tư cách là những nhà sản xuất và tiêu thụ gạo lớn. Trồng lúa là ngành thâm dụng phân bón và đặc biệt phụ thuộc vào phân đạm để thúc đẩy sự phát triển của lá và thân.

Dawit Mekonnen, chuyên gia kinh tế cấp cao tại Ngân hàng Thế giới cho biết: “Châu Á là khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ nguồn cung cả năng lượng và phân bón của Trung Đông. Nếu eo biển Hormuz tiếp tục bị đóng cửa sau tháng 6, nhiều quốc gia có khả năng sẽ đối mặt với tình trạng thiếu hụt vật tư đầu vào.”

Sản lượng lưu huỳnh, một thành phần trong phân lân, cũng phụ thuộc vào các quốc gia vùng Vịnh.

Ngân hàng Thế giới dự báo giá phân bón sẽ tăng 31% so với cùng kỳ năm trước vào năm 2026, trong đó giá phân bón ure tăng khoảng 60%.

Giá phân bón cao hơn đồng nghĩa với chi phí canh tác tăng lên. Tại các thị trường mới nổi, nơi chi phí đặc biệt khó chuyển hóa vào giá lương thực, nông dân có xu hướng giảm sử dụng phân bón để thay thế. Điều này có thể làm giảm năng suất cây trồng.

Ngân hàng Thế giới dự báo giá thực phẩm chỉ tăng 2% vào năm 2026. Tuy nhiên, mức tăng “khiêm tốn” này là nhờ “nguồn cung ngũ cốc toàn cầu dồi dào tại thời điểm bắt đầu xảy ra cú sốc.”

Tại Nam Á và Đông Nam Á, thời điểm bắt đầu mùa mưa đánh dấu giai đoạn thâm canh mạnh mẽ nhất trong chu kỳ trồng lúa. Các giống gạo hạt dài như indica và gạo thơm jasmine, vốn ưa nhiệt độ và độ ẩm cao, chiếm khoảng 90% lượng gạo giao dịch trên toàn thế giới.

Tháng 5 là thời điểm nhiều nông dân ở nhiều nước bắt đầu gieo sạ lúa hoặc cấy mạ xuống đồng.

Tuy nhiên, tác động đối với nông dân không chỉ dừng lại ở phân bón, khi giá các vật tư nông nghiệp khác và chi phí vận chuyển tăng vọt dự kiến sẽ đẩy chi phí sản xuất lên từ 50% đến 80%.

Ông Maximo Torero, chuyên gia kinh tế trưởng tại Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc cho biết một số quốc gia bắt đầu điều chỉnh kế hoạch sản lượng do chi phí năng lượng thu hẹp biên lợi nhuận.

Theo Bộ Nông nghiệp Mỹ, Ấn Độ vừa là nước trồng lúa vừa là nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới, sản xuất khoảng 150 triệu tấn mỗi năm, nhưng quốc gia này lại dễ bị tổn thương do phụ thuộc vào phân bón nhập khẩu. Chính phủ trợ giá phân bón cho nông dân, nhưng khoảng 40% lượng nhập khẩu đó phụ thuộc vào các quốc gia vùng Vịnh.

Ấn Độ đã xuất khẩu khoảng 23 triệu tấn gạo trong niên vụ 2024-2025, tương đương 15% sản lượng của mình. Trong năm trước đó, nước này đã hạn chế xuất khẩu gạo do lo ngại về một vụ thu hoạch kém hơn.

Không có quốc gia nào khác có thể thay thế năng lực cung cấp gạo của Ấn Độ cho thế giới. Ngay cả những nhà sản xuất xếp thứ hai và thứ ba là Trung Quốc và Indonesia cũng phải nhập khẩu một lượng gạo nhất định.

Xuất khẩu gạo vốn có giới hạn, trái ngược với các loại ngũ cốc khác như lúa mì và ngô được giao dịch rộng rãi trên thị trường toàn cầu. Việt Nam, Thái Lan và Pakistan mỗi nước chỉ có thể xuất khẩu từ 5 triệu đến 8 triệu tấn.

Philippines và các quốc gia ở khu vực hạ Sahara của châu Phi có mức tiêu thụ gạo cao nhưng lại phụ thuộc vào nhập khẩu. Việc eo biển Hormuz càng bị đóng cửa lâu, nguy cơ xảy ra khủng hoảng lương thực càng lớn.